آموزش مدار فرمان چپ گرد و راست گرد با توقف

مدار فرمان چپ‌گرد و راست‌گرد با توقف برای کنترل جهت چرخش موتور سه‌فاز استفاده می‌شود. در این مدار، موتور می‌تواند در دو جهت راست‌گرد و چپ‌گرد کار کند، اما برای تغییر جهت، ابتدا باید مدار با شستی استوپ متوقف شود و سپس جهت مخالف انتخاب گردد.

این روش باعث افزایش ایمنی مدار، جلوگیری از ضربه مکانیکی به موتور و کاهش احتمال اتصال کوتاه در مدار قدرت می‌شود. در این مطلب از آکادمی شایلی، عملکرد این مدار، تجهیزات مورد نیاز، نحوه فرمان‌گیری و نکات مهم حفاظتی را بررسی می‌کنیم.

در این ویدئو چه مواردی بررسی می‌شود؟

• معرفی مدار فرمان چپ‌گرد و راست‌گرد با توقف
• بررسی نحوه تغییر جهت چرخش موتور سه‌فاز
• آموزش عملکرد شستی راست‌گرد، چپ‌گرد و استوپ
• نحوه استفاده از دو کنتاکتور در مدار
• بررسی مدار خودنگهدار برای هر جهت چرخش
• توضیح اینترلاک الکتریکی بین دو کنتاکتور
• نکات مهم ایمنی در زمان تغییر جهت موتور

مدار چپ‌گرد و راست‌گرد با توقف چیست؟

در موتورهای سه‌فاز، اگر جای دو فاز ورودی موتور تغییر کند، جهت چرخش موتور نیز عوض می‌شود. مدار چپ‌گرد و راست‌گرد دقیقاً بر همین اصل کار می‌کند.

در این مدار از دو کنتاکتور استفاده می‌شود:

در مدل با توقف، اپراتور نمی‌تواند مستقیماً از راست‌گرد به چپ‌گرد یا از چپ‌گرد به راست‌گرد برود. ابتدا باید شستی استوپ فشرده شود تا موتور از مدار خارج شود، سپس جهت جدید انتخاب گردد.

تجهیزات مورد نیاز برای بستن مدار

برای اجرای مدار فرمان چپ‌گرد و راست‌گرد با توقف، معمولاً به تجهیزات زیر نیاز است:

• دو عدد کنتاکتور برای کنترل جهت راست‌گرد و چپ‌گرد
• یک عدد شستی استوپ بسته یا NC
• یک عدد شستی استارت راست‌گرد باز یا NO
• یک عدد شستی استارت چپ‌گرد باز یا NO
• کنتاکت کمکی باز برای خودنگهدار هر کنتاکتور
• کنتاکت کمکی بسته برای اینترلاک الکتریکی
• بیمتال یا کلید حرارتی برای حفاظت موتور
• فیوز یا کلید مینیاتوری برای حفاظت مدار فرمان
• اینترلاک مکانیکی بین دو کنتاکتور، در صورت نیاز و توصیه‌شده برای ایمنی بیشتر

انتخاب کنتاکتور و بیمتال باید بر اساس جریان نامی موتور انجام شود. همچنین ولتاژ بوبین کنتاکتورها باید با ولتاژ مدار فرمان هماهنگ باشد.

عملکرد مدار فرمان راست‌گرد

برای راه‌اندازی موتور در جهت راست‌گرد، ابتدا شستی راست‌گرد فشرده می‌شود. با این کار، بوبین کنتاکتور راست‌گرد برق‌دار شده و کنتاکتور وصل می‌شود.

پس از وصل شدن کنتاکتور راست‌گرد، کنتاکت کمکی باز آن بسته می‌شود و مسیر خودنگهدار را کامل می‌کند. به همین دلیل، بعد از رها کردن شستی راست‌گرد، کنتاکتور همچنان فعال می‌ماند و موتور به کار خود ادامه می‌دهد.

در همین زمان، کنتاکت بسته کنتاکتور راست‌گرد که در مسیر بوبین کنتاکتور چپ‌گرد قرار دارد، باز می‌شود. این موضوع مانع از فعال شدن همزمان کنتاکتور چپ‌گرد می‌شود.

عملکرد مدار فرمان چپ‌گرد

برای راه‌اندازی موتور در جهت چپ‌گرد، ابتدا باید موتور متوقف باشد. سپس شستی چپ‌گرد فشرده می‌شود و بوبین کنتاکتور چپ‌گرد برق‌دار می‌گردد.

با وصل شدن کنتاکتور چپ‌گرد، دو فاز در مدار قدرت جابه‌جا می‌شوند و موتور در جهت مخالف شروع به چرخش می‌کند. کنتاکت کمکی باز کنتاکتور چپ‌گرد نیز مسیر خودنگهدار را برقرار می‌کند تا پس از رها کردن شستی، مدار فعال باقی بماند.

همزمان، کنتاکت بسته کنتاکتور چپ‌گرد در مسیر بوبین کنتاکتور راست‌گرد باز می‌شود و اجازه نمی‌دهد دو کنتاکتور همزمان وارد مدار شوند.

نقش شستی استوپ در مدار

در این مدار، شستی استوپ نقش بسیار مهمی دارد. این شستی در ابتدای مسیر فرمان قرار می‌گیرد و با فشردن آن، برق فرمان هر دو کنتاکتور قطع می‌شود.

به بیان ساده، برای تغییر جهت موتور باید این مراحل انجام شود:

این روش نسبت به تغییر جهت مستقیم، ایمن‌تر است و فشار کمتری به موتور، گیربکس، کوپلینگ و تجهیزات مکانیکی وارد می‌کند.

تفاوت مدار چپ‌گرد و راست‌گرد با توقف و بدون توقف

در مدار با توقف، تغییر جهت فقط پس از قطع مدار انجام می‌شود. اما در برخی مدارها، با فشردن شستی جهت مخالف، کنتاکتور قبلی قطع و کنتاکتور جدید وصل می‌شود. این نوع مدار معمولاً به طراحی دقیق‌تر و حفاظت بیشتری نیاز دارد.

برای آموزش پایه مدار فرمان، مدل چپ‌گرد و راست‌گرد با توقف انتخاب مناسبی است؛ چون منطق مدار ساده‌تر و قابل‌درک‌تر است.

حفاظت در مدار چپ‌گرد و راست‌گرد با توقف

در این مدار، حفاظت فقط به شستی استوپ محدود نمی‌شود. برای اجرای اصولی مدار باید چند لایه حفاظتی در نظر گرفته شود.

اینترلاک الکتریکی:

در مسیر بوبین هر کنتاکتور، یک کنتاکت بسته از کنتاکتور مقابل قرار می‌گیرد. این کار مانع از وصل شدن همزمان دو کنتاکتور می‌شود.

اینترلاک مکانیکی:

در تابلوهای صنعتی، بهتر است بین دو کنتاکتور از قفل مکانیکی استفاده شود. این قطعه حتی در صورت خطای سیم‌کشی یا چسبیدن شستی، اجازه وصل همزمان دو کنتاکتور را نمی‌دهد.

حفاظت اضافه‌بار:

بیمتال یا کلید حرارتی باید در مسیر موتور قرار گیرد تا در صورت افزایش جریان، موتور از مدار خارج شود.

حفاظت مدار فرمان:

مدار فرمان باید با فیوز یا کلید مینیاتوری مناسب محافظت شود تا در صورت اتصال کوتاه، تجهیزات فرمان آسیب نبینند.

نکات مهم در سیم‌کشی مدار

در زمان سیم‌کشی مدار فرمان چپ‌گرد و راست‌گرد با توقف، به این نکات توجه کنید:

• شستی استوپ باید به صورت سری در ابتدای مدار فرمان قرار گیرد.
• برای هر جهت چرخش، مسیر خودنگهدار جداگانه در نظر گرفته شود.
• از کنتاکت بسته کنتاکتور مقابل برای قفل الکتریکی استفاده شود.
• در مدار قدرت، برای حالت چپ‌گرد باید جای دو فاز عوض شود.
• هیچ‌وقت دو کنتاکتور راست‌گرد و چپ‌گرد نباید همزمان وصل شوند.
• قبل از تست مدار قدرت، ابتدا مدار فرمان به صورت جداگانه بررسی شود.
• جهت چرخش موتور پس از اولین راه‌اندازی کنترل شود.
• آمپر بیمتال بر اساس جریان نامی موتور تنظیم گردد.

کاربردهای مدار چپ‌گرد و راست‌گرد با توقف

این مدار در بسیاری از ماشین‌آلات صنعتی استفاده می‌شود، از جمله:

• بالابرها و جرثقیل‌ها
• نوار نقاله‌های رفت و برگشتی
• درب‌های صنعتی
• میکسرها و همزن‌های صنعتی
• ماشین‌آلات بسته‌بندی
• دستگاه‌های تراش و فرز
• سیستم‌های انتقال مواد

در این ویدئو، منطق این مدار به‌صورت عملی بررسی می‌شود تا بتوانید آن را در تابلوهای برق صنعتی اجرا و عیب‌یابی کنید.

جمع‌ بندی

مدار فرمان چپ‌گرد و راست‌گرد با توقف یکی از مدارهای پایه و مهم در آموزش برق صنعتی است. در این مدار، موتور با استفاده از دو کنتاکتور در دو جهت مختلف راه‌اندازی می‌شود، اما برای تغییر جهت باید ابتدا شستی استوپ فشرده شود.

استفاده از خودنگهدار، اینترلاک الکتریکی، اینترلاک مکانیکی، بیمتال و حفاظت مدار فرمان باعث می‌شود مدار ایمن‌تر و قابل‌اعتمادتر کار کند. یادگیری این مدار، پایه خوبی برای درک مدارهای پیشرفته‌تر کنترل موتورهای سه‌فاز است.